απορίες, εξηγήσεις, παρεξηγήσεις


Στη γιορτή της 25ης Μαρτίου 2011 στο Γυμνάσιο Νευροκοπίου τα παιδιά της γ΄ γυμνασίου παρουσίασαν με τη μορφή τηλεπαιχνιδιού εργασία στο μάθημα της Ιστορίας με τίτλο: απορίες, εξηγήσεις, παρεξηγήσεις για την περίοδο της ελληνικής επανάστασης.
Αφού δόθηκαν στις ομάδες μερικές συγκεκριμένες ερωτήσεις που είχαν απασχολήσει την τάξη κατά τη διάρκεια των μαθημάτων, προχώρησαν σε μια μικρή έρευνα σε βιβλία και διαδίκτυο για να βρουν απαντήσεις. Μέσα από το υλικό που εντόπισαν προέκυψαν επιπλέον στοιχεία που έλυναν κι άλλες διαφορετικές απορίες. Στη συνέχεια, μέσα στην τάξη, κάθε ομάδα ανέλαβε να μετατρέψει με τη βοήθεια του διδάσκοντα το υλικό σε ερωτήσεις σωστού-λάθους και πολλαπλής επιλογής. Έτσι στήθηκε ένα παιχνίδι γνώσεων. Χρησιμοποιήθηκε το ελεύθερο λογισμικό hot potatoes από τα ίδια τα παιδιά μέσα στην τάξη. Μ’ αυτόν τον τρόπο στη γιορτή προβάλλονταν σε προτζέκτορα όλες οι ερωτήσεις και οι σωστές απαντήσεις. Κατόπιν σκηνοθέτησαν το τηλεπαιχνίδι, του έδωσαν όνομα (Το ’χεις;), ενώ για έναρξη έφτιαξαν μια διαφάνεια με τίτλους και μουσική.
Δύο μαθητές έπαιξαν το ρόλο των παρουσιαστών και έγραψαν μόνοι τους μια μικρή εισαγωγή καθώς και τα περάσματα από ερώτηση σε ερώτηση, μιμούμενοι το ύφος ανάλογων τηλεπαιχνιδιών. Οι δύο ομάδες συνεννοήθηκαν μεταξύ τους για τον τρόπο που θα απαντούν ώστε κάποια στο τέλος να φανεί νικήτρια. Επίσης υπήρχε και βοήθεια κοινού που δεν ήταν άλλη παρά μαθητές του ίδιου τμήματος που είχαν σκορπίσει ανάμεσα στα παιδιά του σχολείου. Προηγουμένως είχε συμφωνηθεί για ποιες ερωτήσεις κάθε ομάδα θα ζητούσε τη βοήθεια του κοινού.  Στην ερώτηση 8 παρουσιάστηκε σε διαφάνεια ο σχετικός πίνακας (Αγία Λαύρα του Βρυζάκη). Το παιχνίδι όπως παρουσιάστηκε μπορείτε να το βρείτε στην ιστοσελίδα του γυμνασίου Νευροκοπίου.
Επιλέχθηκε από τα παιδιά να στηθεί εξολοκλήρου το παιχνίδι γιατί ήθελαν να συμμετέχουν τα ίδια και να φανεί ότι πρόκειται για δική τους δουλειά. Μεγάλο πάντως ενδιαφέρον θα έχει μια εφαρμογή χωρίς συνεννοημένους και «διαβασμένους» παίκτες. Όποιος συνάδερφος επιθυμεί μπορεί να χρησιμοποιήσει με όποιο τρόπο θέλει το έτοιμο υλικό αλλά και να το τροποποιήσει, να το προσαρμόσει και να το δοκιμάσει.

Ακολουθούν οι ερωτήσεις όπως στήθηκαν από τα παιδιά με το λογισμικό hot potatoes που δίνει βέβαια τη δυνατότητα να εμφανίζονται οι σωστές επιλογές αλλά και οι απαραίτητες διευκρινιστικές προεκτάσεις και εξηγήσεις των απαντήσεων.

·  Πότε ξέσπασε για πρώτη φορά η επανάσταση των Ελλήνων εναντίον της Οθωμανικής αυτοκρατορίας;
  1.   25 Μαρτίου 1821
  2.   24 Φεβρουαρίου 1821
  3.   28 Οκτωβρίου 1821
  4.   17 Νοεμβρίου 1821
·  Πού ξεκίνησε για πρώτη φορά η ελληνική επανάσταση στον ελλαδικό χώρο;
  1.   Στην Πελοπόννησο στο Ναύπλιο
  2.   Στην Πελοπόννησο στα Καλάβρυτα
  3.   Στη Μακεδονία στη Θεσσαλονίκη
  4.   Στη Στερεά Ελλάδα στην Αθήνα
·  Αρχηγός της ελληνικής επανάστασης ήταν ο...
  1.   Αλέξανδρος Υψηλάντης
  2.   Θεόδωρος Κολοκοτρώνης
  3.   Γεώργιος Καραισκάκης
  4.   Ιωάννης Καποδίστριας
·  Οι επαναστατημένοι Έλληνες όταν ξέσπασε η επανάσταση ελπίζανε σε βοήθεια από την...
  1.   Γαλλία
  2.   Αγγλία
  3.   Γερμανία
  4.   Ρωσία
·  Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός καταγόταν από την...
  1.   Ελλάδα
  2.   Γερμανία
  3.   Αλβανία
  4.   Ιταλία
·  Λίγο πριν ξεσπάσει η επανάσταση ο Παλαιών Πατρών Γερμανός ήρθε σε σύγκρουση με τον Παπαφλέσσα επειδή...
  1.   ...διαφωνούσαν για το ποιός θα κατέχει την αρχηγία.
  2.   ...ο Γερμανός επιθυμούσε να γίνει η επανάσταση γρηγορότερα και ο Παπαφλέσσας ήθελε να την αναβάλουν για αργότερα.
  3.   ...ο Παπαφλέσσας πίεζε να γίνει η επανάσταση αλλά ο Γερμανός πίστευε ότι δεν πρέπει να προχωρήσουν
  4.   ...ο Παπαφλέσσας ήθελε να γίνει μητροπολίτης Πάτρας στη θέση του Γερμανού
·  Στην Πελοπόννησο ο Παλαιών Πατρών Γερμανός κήρυξε την επανάσταση στο μοναστήρι της Αγίας Λαύρας.
  1.   σωστό
  2.   λάθος
·  Ποιος δημιούργησε τον πίνακα της Αγίας Λαύρας;
  1.   Τσαρούχης
  2.   Βρυζάκης
  3.   Θεόφιλος
  4.   Γύζης
·  Για τους κλέφτες ο πόλεμος ήταν τρόπος ζωής και η λεηλασία ένα μέσο για να επιβιώνουν.
  1.   Σωστό
  2.   Λάθος
·  Οι κλέφτες ήταν στη διάρκεια της Οθωμανικής αυτοκρατορίας ο φόβος και ο τρόμος για τους χωρικούς της υπαίθρου.
  1.   Σωστό
  2.   Λάθος
·  Οι αρματωλοί ονομάστηκαν έτσι από τις πολλές τους αμαρτίες
  1.   Σωστό
  2.   Λάθος
·  Οι αρματωλοί αποτελούνταν από Τούρκους μουσουλμάνους που κυνηγούσαν τους επαναστατημένους Έλληνες
  1.   Σωστό
  2.   Λάθος
ο 1826 ποια πόλη έγινε η πρώτη πρωτεύουσα των επαναστατημένων Ελλήνων;
  1.   Αθήνα
  2.   Ναύπλιο
  3.   Θεσσαλονίκη
  4.   Αίγινα
·  Η 25η Μαρτίου καθιερώθηκε ως εθνική γιορτή γιατί:
  1.   ... έπρεπε να συμπέσει με τη θρησκευτική γιορτή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου
  2.   ...τότε γιορτάζει η Αγία Λαύρα
  3.   ...τότε ξεκίνησε η ελληνική επανάσταση
  4.   ...τότε ιδρύθηκε το ελλήνικο κράτος
·  Από την αρχή μέχρι το τέλος της επανάστασης οι Έλληνες έδρασαν ενωμένοι και με πίστη στη συλλογικότητα και τις δημοκρατικές αρχές.
  1.   Σωστό
  2.   Λάθος
·  Οι Μεγάλες Δυνάμεις στήριξαν και προστάτεψαν την επανάσταση όταν είχε σχεδόν πια αποτύχει και νικηθεί.
  1.   Σωστό
  2.   Λάθος
·  Γιατί ο πρώτος βασιλιάς της Ελλάδας δεν ήταν έλληνας;
  1.   Γιατί το κράτος που δημιουργήθηκε ήταν μικρό και αρνήθηκε να αναλάβει την εξουσία.
  2.   Γιατί διαφωνούσαν οι έλληνες ποιον να ορίσουν βασιλιά.
  3.   Γιατί ο γερμανός Όθωνας ήταν ο πιο ικανός μεταξύ πολλών υποψηφίων.
  4.   Γιατί μεταξύ των ελληνων δεν υπήρχε βασιλική οικογένεια.
·  Γιατί το πρώτο ελληνικό κράτος δεν είχε δημοκρατικό πολίτευμα, αλλά βασιλιά που έκανε ό,τι ήθελε;
  1.   Γιατί έπρεπε κάποιος να παίρνει γρήγορα τις αποφάσεις σ' εκείνες τις κρίσιμες στιγμές.
  2.   Γιατί οι Μεγάλες Δυνάμεις επέβαλαν στο νέο κράτος το πολίτευμα που είχαν και οι ίδιες.
  3.   Γιατί οι έλληνες μετά από τόσα χρόνια σκλαβιάς ήταν απαίδευτοι και δεν γνώριζαν πώς να οργανώσουν ένα δημοκρατικό κράτος.
  4.   Γιατί απλώς οι έλληνες στάθηκαν άτυχοι με τον πρώτο βασιλιά, τον Όθωνα, που δεν ήταν καθόλου δημοκρατικός και γι' αυτό άλλωστε τον έδιωξαν μετά από λίγα χρόνια.

Κρυφό σχολειό: μύθος ή πραγματικότητα;

Η παρακάτω πρόταση προέκυψε από εργασία των μαθητών της Γ΄ γυμνασίου στο γυμνάσιο Νευροκοπίου τη χρονιά 2010-2011. Κάθε μαθητής χωριστά αναζήτησε πληροφορίες και σύνθεσε μια μικρή εργασία προσπαθώντας να διαπιστώσει και να υποστηρίξει την ύπαρξη ή όχι του κρυφού σχολειού. Μέσα, λοιπόν, από αυτές τις εργασίες αντλήθηκαν τα επιχειρήματα της μιας και της άλλης άποψης και σχεδόν μόνοι τους οι μαθητές έστησαν την παρακάτω συζήτηση, την οποία παρουσίασαν στη γιορτή της 25ης Μαρτίου 2011. Χωρίστηκαν σε δύο ομάδες με έναν μαθητή-συντονιστή και αναπαράστησαν έναν «αγώνα λόγων». Η παρέμβαση του καθηγητή περιορίστηκε σε στοιχειώδη φιλολογική επιμέλεια των κειμένων. Όλο το στήσιμο έγινε από τους ίδιους τους μαθητές. Προφανώς η πρόταση είναι διαθέσιμη για οποιαδήποτε επεξεργασία και χρήση από κάθε συνάδερφο.  Προηγείται το βίντεο της γιορτής όπως παρουσιάστηκε στην επέτειο της 25ης Μαρτίου από τους μαθητές.




Στο τέλος ακολουθεί η βιβλιογραφία και οι πηγές από το ίντερνετ που χρησιμοποίησαν οι μαθητές για να καταλήξουν ο καθένας στα συμπεράσματά του.

Συντονιστής της συζήτησης:
Το θέμα που θα μας απασχολήσει σήμερα είναι το κρυφό σχολειό. Αν δηλαδή είναι μύθος ή πραγματικότητα. Πρόκειται για ένα ιστορικό θέμα που το ακούμε από τα παιδικά μας χρόνια. Μεγαλώσαμε θεωρώντας ότι είναι αυτονόητη η ύπαρξή του, ωστόσο, φαίνεται πως υπάρχουν έντονες αμφιβολίες γι’ αυτό. Σήμερα λοιπόν οι μαθητές του Γ2 θα παρουσιάσουν τα αποτελέσματα μιας εργασίας τους που σκοπό είχε να διερευνήσει κατά πόσο το κρυφό σχολειό αποτελεί μύθο ή πραγματικότητα. Τα συμπεράσματά τους θα τα παρουσιάσουν μέσα από έναν αγώνα λόγων στη συζήτηση που θα ακολουθήσει. Η μία ομάδα έχει συγκεντρώσει επιχειρήματα που υποστηρίζουν την ύπαρξη του κρυφού σχολειού ενώ η άλλη επιχειρήματα που αμφισβητούν την ύπαρξή του.

Καλημέρα λοιπόν και στις δύο ομάδες. Ας μας πει η πλευρά που θεωρεί ότι το κρυφό σχολειό είναι πραγματικό ιστορικό γεγονός, σε ποιες αποδείξεις βασίζεται.

Ομάδα Α: (υπέρ)
Σημαντική απόδειξη για μας αποτελούν τα λόγια ενός έλληνα σύγχρονου της επανάστασης, του Κανέλλου, που ήταν φίλος του Ρήγα και του Κοραή. Αυτός λοιπόν σε μια επιστολή του σε έναν γερμανό θεατρικό συγγραφέα το 1822 αναφέρει ότι «οι Τούρκοι εμπόδιζαν τα σχολεία αυστηρότερα και από τις εκκλησίες» και ότι οι Έλληνες προσπαθούσαν να συστήσουν σχολεία «κρυφίως» δηλαδή κρυφά. Την πληροφορία αυτή επικαλείται και υποστηρίζει και ο σύγχρονός μας φιλόλογος και ιστορικός Σαράντος Καργάκος.

Να προσθέσουμε επίσης ότι έχουν σωθεί πολλά ονόματα κρυφών σχολειών της εποχής εκείνης. Στην περίφημη μονή Προυσσού στη Ρούμελη διασώζεται ένα μικρό κτίριο που το ονομάζουν «Κρυφό Σχολειό» και λένε ότι σ’ αυτό δίδαξε ο εθνομάρτυρας Κοσμάς ο Αιτωλός. Πλουσιότατη άλλωστε είναι η παράδοση για το κρυφό σχολειό στην Πελοπόννησο στη Δημητσάνα, στη μονή Φιλοσόφου κ.α Πώς λοιπόν δικαιολογούνται τόσα ονόματα κρυφών σχολειών αν υπήρχαν και λειτουργούσαν φανερά σχολεία;

Και κάτι ακόμα που αφορά τη Βόρεια Ήπειρο στις αρχές του 20ου αιώνα λίγο μετά την απελευθέρωσή της από τον ελληνικό στρατό. Το 1913, λοιπόν, ο γάλλος δημοσιογράφος Ρενέ Πο (Rene Puaux) περιηγήθηκε την Ήπειρο και συνομιλώντας με Έλληνες Ηπειρώτες μαθαίνει έκπληκτος ότι «κανένα βιβλίο τυπωμένο στην Αθήνα δεν γινόταν δεκτό στα σχολεία της Ηπείρου [την εποχή της τουρκοκρατίας]. Ήταν επιβεβλημένο να τα προμηθεύονται όλα από την Κων/πολη. Η ελληνική ιστορία ήταν απαγορευμένη. Στην περίπτωση αυτή λειτουργούσαν πρόσθετα κρυφά μαθήματα όπου χωρίς βιβλία χωρίς τετράδια ο νεαρός ηπειρώτης μάθαινε για τη μητέρα πατρίδα, διδασκόταν τον εθνικό της ύμνο, τα ποιήματά της και τους ήρωές της.

Συντονιστής:
Πολύ σαφή και ενδιαφέροντα επιχειρήματα. Εσείς λοιπόν (στην ομάδα Β) πώς απαντάτε;

Ομάδα Β: (κατά)
Πρώτα απ’ όλα να πούμε ότι στο επίσημο πολύτομο έργο της Εκδοτικής Αθηνών «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους», που γράφτηκε από τους πιο έγκυρους σύγχρονους ιστορικούς, λέγεται ξεκάθαρα ότι το κρυφό σχολειό είναι μύθος και αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι δεν υπάρχει «καμία ιστορική μαρτυρία που να βεβαιώνει την ύπαρξη του κρυφού σχολειού».

Σημαντικό νομίζουμε επιχείρημα είναι και η άποψη του π. Μεταλληνού που είναι παπάς και σημαντικός πνευματικός άνθρωπος της εποχής μας, ο οποίος στο βιβλίο του «Τουρκοκρατία» χαρακτηρίζει το κρυφό σχολειό «ωραίο μύθο» και θεωρεί βέβαιο ότι «στα μεγάλα τουλάχιστον κέντρα λειτουργούσαν κοινά σχολειά με λίγους μαθητές και δασκάλους αμειβόμενους από εύπορες οικογένειες».

Άλλωστε να προσθέσουμε και το αναμφισβήτητο γεγονός ότι ήδη το 1811 λειτουργούσαν πολλά σχολεία στα νησιά και στην ηπειρωτική Ελλάδα, κυρίως Γιάννενα, Αμπελάκια, Τσαρίτσανη, Ζαγορά, Αθήνα, Ναύπακτο, Άργος και Δημητσάνα. Αυτό και μόνο αποδεικνύει πως τα σχολεία λειτουργούσαν φανερά.

Παρέμβαση από Ομάδα Α:
Δεν είναι έτσι ακριβώς. Οπωσδήποτε λειτουργούσαν φανερά σχολεία. Όμως να μην ξεχνάμε ότι σε κάποιες περιοχές οι Τούρκοι διοικητές και πασάδες ήταν πολύ πιο αυστηροί και σκληροί από κάποιους άλλους και γι’ αυτό δεν βρίσκουμε παντού κρυφά σχολειά αλλά μόνο σε μερικές περιοχές.

Ανταπάντηση από Ομάδα Β:
Πάντως από όσα διαβάσαμε, οι Τούρκοι δεν φαίνεται να αρνήθηκαν να δώσουν άδεια για να λειτουργήσει κάποιο σχολείο. Κι ακόμα δεν έχουμε κάποιο παράδειγμα που να έκλεισαν με τη βία κάποιο σχολείο.

Συντονιστής:
Είναι νομίζω σαφής η διαφορά των απόψεων. Αν όμως στις μαρτυρίες και τα βιβλια που αναφέρατε υπάρχει διαφωνία, θα μπορούσατε να μας πείτε τι απάντηση δίνουν σχετικά με το θέμα τα βιβλία της Ιστορίας που διδασκόμαστε όλα αυτά τα χρόνια στο σχολείο;

Ομάδα Β:
Ας ξεκινήσουμε με το βιβλίο της έκτης δημοτικού. Εκεί λοιπόν γίνεται λόγος για το «θρύλο του κρυφού σχολειού». Από τη στιγμή επομένως που το ονομάζει θρύλο σημαίνει πολύ απλά ότι δεν το θεωρεί πραγματικό ιστορικό γεγονός.

Ομάδα Α:
Να διακόψω μια στιγμή. Πράγματι το ονομάζει θρύλο αλλά σύμφωνα με τα λεξικά που ψάξαμε η λέξη θρύλος έχει σχέση με γεγονότα που μπορεί να είναι και πραγματικά. Δεν ταυτίζεται δηλαδή η λέξη θρύλος με τη λέξη μύθος. Άρα το βιβλίο της έκτης δημοτικού δεν αρνείται ακριβώς την ύπαρξη του κρυφού σχολειού.

Ομάδα Β:
Ακόμα κι αν είναι έτσι τότε γιατί στα βιβλία της Γ΄ γυμνασίου και Γ΄ λυκείου δεν αναφέρεται απολύτως τίποτα; Δεν θα έπρεπε για ένα τόσο σημαντικό θέμα;

Ομάδα Α:
Μα τα βιβλία αυτά δεν αναφέρουν τίποτε γιατί δεν ασχολούνται με την εκπαίδευση κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας.

Ομάδα Β:
Αυτό δεν ισχύει γιατί το βιβλίο της Γ΄ γυμνασίου αναφέρεται στην εκπαίδευση και στο νεοελληνικό διαφωτισμό. Τίποτε όμως δεν αναφέρει για το κρυφό σχολειό.

Συντονιστής:
Θα μου επιτρέψετε να βάλω στη συζήτηση κι ένα ακόμη ζήτημα σχετικό. Όταν ακούμε για το κρυφό σχολειό έρχεται αυτόματα στο μυαλό μας το γνωστό τραγουδάκι «φεγγαράκι μου λαμπρό…». Δεν αποτελεί μια απόδειξη για την ύπαρξη του κρυφού σχολειού;
(στο σημείο αυτό παρουσιάστηκε σε διαφάνεια το ποίημα ώστε να το βλέπουν όλοι)

Ομάδα Α:
Σίγουρα είναι μια σημαντική απόδειξη γιατί πρόκειται για δημοτικό τραγούδι και αυτό σημαίνει ότι εκφράζει μια γνήσια λαϊκή μνήμη που δύσκολα μπορείς να αμφισβητήσεις.

Ομάδα Β:
Εμείς πιστεύουμε ότι το τραγουδάκι αυτό είναι μια μέθοδος διάδοσης του θρύλου του κρυφού σχολειού που μάλλον κατασκευάστηκε μετά την απελευθέρωση. Καμιά μαρτυρία δεν υπάρχει ότι αυτό το τραγουδάκι λεγόταν την εποχή της τουρκοκρατίας.

Ομάδα Α:
Εμάς θα μας επιτρέψετε να προσθέσουμε και το ποίημα του Ι. Πολέμη αλλά και τον γνωστό πίνακα του Γύζη όπου με σαφήνεια περιγράφουν τη λειτουργία των κρυφών σχολειών.
(στο σημείο αυτό παρουσιάστηκε σε διαφάνεια ο πίνακας για να καταλάβουν όλοι για ποιον πρόκειται)



Ομάδα Β:
Μα ο πίνακας του Γύζη δημιουργήθηκε το 1886. Είναι δηλαδή πολύ μεταγενέστερος και είναι μια φανταστική απεικόνιση, όπως ο ίδιος ο ζωγράφος επισημαίνει σε μια επιστολή του. Άλλωστε ο Γύζης ήταν βαθιά θρησκευόμενο άτομο και είναι απολύτως δικαιολογημένη η στάση του απέναντι στο κρυφό σχολειό.
(νέα διαφάνεια: το ποίημα του Ι. Πολέμη)

Όσον αφορά τώρα το ποίημα του Ι. Πολέμη, γράφτηκε 60 χρόνια μετά την επανάσταση. Το εμπνεύστηκε μάλιστα από τον πίνακα του Γύζη. Δεν έχει λοιπόν καμιά αποδεικτική αξία.

Συντονιστής:
Σας ευχαριστούμε πολύ για τη συζήτηση και τις ενδιαφέρουσες θέσεις σας. Κάπου εδώ τελειώνει και η κουβέντα μας. Ο καθένας μπορεί να βγάλει τα συμπεράσματά του. Φαίνεται όμως πως την αλήθεια στην ιστορία χρειάζεται συνεχώς να την ψάχνουμε. Ευχαριστούμε.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ- ΠΗΓΕΣ
  •  Ιστορία Ελληνικού Έθνους, τόμος ΙΒ, Εκδοτική Αθηνών, σελ 84.
  • Ι.Ε.Ε, τόμος Ι, Εκδοτική Αθηνών, σελίδα 366.
  • Ι.Ε.Ε, τόμος ΙΑ, Εκδοτική Αθηνών, σελ. 128-130
  • Διονύσιος Ακτύπης, Αριστείδης Βελαλίδης, Μαρία Καΐλα, Θεόδωρος Κατσούλακος, Γιάννης Παπαγρηγορίου, Κώστας Χωρεάνθης, Βιβλίο ΣΤ’ Δημοτικού, Στα Νεότερα Χρόνια,  εκδοτική ΟΕΒΔ, σελ 55.
  • Ευαγγελία Λούβη, Δημήτριος Χρ. Ξιφαράς,  Βιβλίο Γ’ Γυμνάσιου, Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία  εκδοτική ΟΕΒΔ.
  • Ιωαννης Κολιοπουλος, Κωνσταντινος Σβολοπουλος , Ευανθης Χατζηβασιλειου ,Θεοδωρος Νημας , Χαρις Σχολινακη-Χελιωτη, Ιστορια του νεοτερου και συγχρονου κοσμου Γ’ λυκειου, ΟΕΔΒ , Αθηνα
  • Γ. Μεταλληνός, Τουρκοκρατία, Ακρίτας, 1988
  • Δ. Ζακυνθηνού, Η Τουρκοκρατία
  • D.Dakin, Η Ενοποίηση της Ελλάδας, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, σελ 20.
  • Απ. Βακαλόπουλος, Ιστορία του νέου ελληνισμού, τόμος Ε, Ηρόδοτος, σελ 34.
  • www.kryfo-sxoleio.gr
  • www.oodegr.com
  • www.sarantakos.com
  • www.ardin.gr
  • www.hellinon.net
  • www.tromaktiko.com
  • www.xfe.gr
  • http://el.wikipedia.org/wiki/ Τουρκοκρατία
  • WWW.YOUTUBE.COM
  • http://www.tovima.gr/
  • http://users.sch.gr/symfo/


Α. Η ελληνική οικονομία μετά την Επανάσταση: διάγραμμα της ενότητας...


  1. Τα δημογραφικά δεδομένα
α. Ο πληθυσμός
·        Γενικά γνωρίσματα της Ελλάδας αμέσως μετά την επανάσταση:

1.      φτωχή
2.      με απαρχαιωμένες παραγωγικές δομές
3.      μικρή σε έκταση
4.      ολιγάνθρωπη

·        Τα σύνορα μέχρι τα τέλη του 19ου αι. μόλις αγγίζουν τα όρια της Μακεδονίας.

·        Χώρα πολύ αραιοκατοικημένη.

·        Τοπίο εγκατάλειψης / εδάφη γυμνά και χέρσα λόγω:

1.      υπερβόσκησης
2.      υπερβολικής υλοτόμησης
3.      εκτεταμένης αγρανάπαυσης

·        Γνωρίσματα του πληθυσμού:

1.      αυξανόταν με γρήγορους ρυθμούς
2.      είχε περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες
3.      είχε πενιχρά παραγωγικά πλεονάσματα
4.      εξαιρετικά ευάλωτος σε περιόδους αστάθειας (π.χ ναυτικός αποκλεισμός του 1854)
β. Οι μετακινήσεις μέσα και έξω από την Ελλάδα

·        Μετακινήσεις στο εσωτερικό προς τα αστικά κέντρα χωρίς πρόθεση εγκατάστασης.
·        Μετακινήσεις στο εξωτερικό:

1.      Αν. Μεσόγειο, Μαύρη Θάλασσα, Δούναβη, Νότια Ρωσία, Μ. Ασία, Αίγυπτο.
2.      Αμερική.

Α. Η ελληνική οικονομία μετά την επανάσταση: διάγραμμα της ενότητας...


2. Οι παραγωγικές δυνάμεις μέσα και έξω από την Ελλάδα και η «Μεγάλη Ιδέα»

  • Η Ελλάδα είναι χώρα καθυστερημένη γιατί:
    1. απουσιάζουν τα ισχυρά κέντρα ανάπτυξης
    2. απουσιάζουν οι πρώτες ύλες
    3. απουσιάζει το ειδικευμένο και φθηνό εργατικό δυναμικό
    4. διαθέτει ελάχιστα ιδιωτικά και δημόσια κεφάλαια
    5. διαθέτει περιορισμένη έως ασήμαντη εσωτερική αγορά
  • Η Ελλάδα ανταγωνίζεται τον εαυτό της γιατί:
    1. πλούσια κέντρα Ελλήνων της διασποράς δραστηριοποιούνται στο εξωτερικό
    2. αδιαφορούν για την τύχη του νεοσύστατου κράτους μέχρι τα τέλη του 19ου αι.
  • «Μεγάλη Ιδέα»: Το νεοσύστατο κράτος είναι μια ημιτελής κατασκευή και επομένως η εθνική ολοκλήρωση προϋποθέτει διεύρυνση των συνόρων του.
  • Οικονομικές και πολιτικές επιπτώσεις της «Μεγάλης Ιδέας»:
    1. περιορισμένο ενδιαφέρον για την εσωτερική οικονομική ανόρθωση
    2. περιορισμένο ενδιαφέρον για τη γεφύρωση του χάσματος με τη δύση
    3. οι οικονομικές πρωτοβουλίες γίνονται έρμαια των εθνικών κρίσεων

Β. Η ελληνική οικονομία κατά τον 19ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


1. Το εμπόριο

  • Το εσωτερικό εμπόριο ήταν περιορισμένο λόγω:
    1. μικρών οικονομικών μεγεθών
    2. μικρού πληθυσμού
    3. μικρής αγοραστικής δύναμης
    4. απουσίας μεγάλων παραγωγικών μονάδων
  • Το εξωτερικό εμπόριο:
1.      ήταν μόνιμα παθητικό
2.      συνέβαλλε στην αντιμετώπιση του επισιτιστικού προβλήματος
3.      αποτελούσε αξιόπιστη πηγή εσόδων

  • Το εξωτερικό εμπόριο αναπτύσσεται ανάλογα με:
    1. τη βελτίωση των εθνικών οικονομικών μεγεθών
    2. την ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου
  • Η Ελλάδα εξάγει:
1.      αγροτικά προϊόντα (σταφίδα, ελαιόλαδο, κρασί)
2.      πρώτες ύλες (βαμβάκι, δέρματα, μεταλλεύματα)

  • Η Ελλάδα εισάγει:
1.      αγροτικά προϊόντα (δημητριακά)
2.      βιομηχανικά προϊόντα (υφάσματα, ξυλεία, μηχανήματα)

  • Η Ελλάδα συνεργάζεται εμπορικά με:
1.      Δυτική Ευρώπη
2.      Οθωμανική αυτοκρατορία

  • Η εμπορική δραστηριότητα των Ελλήνων της διασποράς ανταγωνίζεται τόσο τους ντόπιους εμπόρους όσο και τους ξένους.

Β. Η ελληνική οικονομία κατά τον 19ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...

2. Η εμπορική ναυτιλία
  • Το 18ο αιώνα αναπτύσσεται η ναυτιλία λόγω:
    1. εξόδου της Ρωσίας στη Μαύρη Θάλασσα
    2. της συνθήκης του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή
    3. Γαλλικής επανάστασης / Ναπολεόντειων πολέμων
  • Στη διάρκεια της Επανάστασης η ναυτιλία παρακμάζει γιατί:
1.      ο εμπορικός στόλος μετατρέπεται σε πολεμικό
2.      οι δρόμοι του εμπορίου κλείνουν
3.      καταστρέφονται παραδοσιακά ναυτιλιακά κέντρα

  • Στο νεοσύστατο κράτος νέο κέντρο η Σύρος λόγω:
1.      της στρατηγικής της θέσης
2.      της δυναμικής παρουσίας των Ελλήνων της διασποράς στην ευρύτερη περιοχή

  • Το 19ο αιώνα η ελληνική ναυτιλία έχει γενικά ανοδική πορεία καθώς:
1.      αυξάνεται ο αριθμός και η χωρητικότητα των πλοίων
2.      αντικαθίστανται σταδιακά τα ιστιοφόρα από ατμόπλοια
3.      γίνονται δημόσια έργα (λιμάνια, φαροσήμανση)

  • Η είσοδος του ατμού και οδηγεί αναζήτηση κεφαλαίων από:
1.      εταιρίες
2.      ισχυρά επιχειρηματικά σχήματα

Χρηματοδότες της νέας εξέλιξης είναι:

1.      το κράτος
2.      οι τράπεζες
3.      οι ομογενείς

  • Προβλήματα ανάπτυξης της ατμοπλοΐας είναι:
1.      η περιορισμένη διαθεσιμότητα κεφαλαίων
2.      ο αυξημένος επιχειρηματικός κίνδυνος
  • Η ανάπτυξη έρχεται αλλά καταστρέφεται από τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο.

Β. Η ελληνική οικονομία κατά τον 19ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


3. Η διανομή των εθνικών κτημάτων

  • «Εθνικές γαίες»: Κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών που περιήλθαν στον έλεγχο του ελληνικού κράτους «επαναστατικώ δικαίω».
  • Χρησιμοποιήθηκαν ως:
    1. υποθήκες για τη σύναψη δανείων
    2. μέσα εξασφάλισης εσόδων μέσω της εκποίησής τους
  • Εμπόδια για τη διανομή τους:
    1. τα ισχυρά δικαιώματα ιδιοκτησίας των ανθρώπων που τα καλλιεργούσαν για χρόνια
    2. η έλλειψη ξεκάθαρων τίτλων ιδιοκτησίας
    3. τα επάλληλα δικαιώματα επί της γης
    4. η απευθείας εξαγορά τους από ιδιώτες χωρίς κρατική διαμεσολάβηση
    5. οι καταπατήσεις
    6. η προσαρμογή από το οθωμανικό στο βυζαντινορωμαϊκό δίκαιο
  • Οι «εθνικές γαίες» οδηγούνταν σε πολυτεμαχισμό λόγω:
    1. έλλειψης μεγάλων κεφαλαίων
    2. τάσης απόκτησης ακίνητης περιουσίας στις πόλεις
  • Αποτελέσματα:
    1. αποτράπηκαν οι κοινωνικές εντάσεις και συγκρούσεις
    2. οι μικρές ιδιοκτησίες ήταν ευάλωτες σε κρίσεις, στις διαθέσεις της αγοράς και στους φόρους
    3. ευνοήθηκε η ανάπτυξη ενός συστήματος πολιτικής προστασίας
  • 1870-1871: νομοθετικές ρυθμίσεις με στόχο:
1.      να εξασφαλιστούν οι ακτήμονες χωρικοί
2.      το κράτος να εξασφαλίσει έσοδα μέσω της εκποίησης

  • Αντιφατικοί στόχοι που οδήγησαν μεν σε σημαντική διανομή γαιών αλλά με τα μισά έσοδα για το κράτος.

Β. Η ελληνική οικονομία κατά τον 19ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


4. Η εκμετάλλευση των ορυχείων

  • Η απουσία βαριάς βιομηχανίας στην Ελλάδα περιόριζε το ενδιαφέρον για εκμετάλλευση του υπεδάφους.
  • Οι δραστηριότητες αυτές αποσκοπούσαν:
    1. σε εξαγωγές μεταλλευτικών προϊόντων για τις δυτικές βιομηχανίες
    2. στην εξυπηρέτηση τοπικών αναγκών με προϊόντα λατομείων και οικοδομικά υλικά
  • Η εκμετάλλευση των κοιτασμάτων ενθαρρύνθηκε λόγω:
    1. της νομοθεσίας στη δεκαετία του 1860 που εκχωρούσε μεταλλευτικά δικαιώματα με ευνοϊκούς όρους
    2. των διαφόρων συγκυριών (π.χ διώρυγα του Σουέζ)
  • 1866 Λαύριο: γαλλοϊταλική εταιρία εξορύσσει μεταλλεύματα:
    1. από τα κοιτάσματα
    2. από τις «σκωρίες»
  • Άλλες περιοχές εκμετάλλευσης:
    1. Μήλος
    2. Νάξος
    3. Θήρα
  • Υλικά εξόρυξης:
    1. άργυρος
    2. μόλυβδος
    3. θειάφι
    4. σμύριδα
    5. θηραϊκή γη
    6. μάρμαρο
    7. αλάτι

Β. Η ελληνική οικονομία κατά τον 19ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


5. Η δημιουργία τραπεζικού συστήματος

  • Η ίδρυση τραπεζών ήταν αναγκαία γιατί:
    1. θα εξυπηρετούσε τις κυβερνητικές ανάγκες
    2. θα εξασφάλιζε στους επιχειρηματίες ένα σύστημα δανεισμού χωρίς τοκογλυφία
  • Γνωρίσματα του πιστωτικού συστήματος τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας:
    1. ήταν συνδεδεμένο με το εμπόριο αγροτικών προϊόντων
    2. οι έμποροι δάνειζαν με τοκογλυφικούς όρους
    3. ο δανεισμός κατευθυνόταν κυρίως στους αγρότες με δυσμενείς όρους
    4. άλλοι κλάδοι στερούνταν πιστώσεις και περιόριζαν τις επιχειρηματικές τους πρωτοβουλίες
  • 1841: Ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας με κύριους μετόχους:
    1. ο κεφαλαιούχος Εϋνάρδος
    2. το ελληνικό κράτος
    3. έλληνες έμποροι και επιχειρηματίες της διασποράς
    4. ξένες προσωπικότητες
    5. κεφαλαιούχοι του ελληνικού χώρου
  • Πρώτος διοικητής: Γεώργιος Σταύρου
  • Κύρια δραστηριότητα της τράπεζας είναι η έκδοση χαρτονομίσματος.
  • Η Εθνική Τράπεζα εξαπλώνεται και σε άλλες πόλεις και βοηθά στην αντιμετώπιση της τοκογλυφίας.
  • Άλλες τράπεζες:
1.      Ιονική Τράπεζα
2.      Τράπεζα Ηπειροθεσσαλίας
3.      Γενική Πιστωτική Τράπεζα
4.      Τράπεζα Βιομηχανικής Πίστεως

Β. Η ελληνική οικονομία κατά τον 19ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


6. Η βιομηχανία

  • Η ανάπτυξη της βιομηχανίας στο νεοσύστατο κράτος ήταν απλώς ένα αίτημα και μια προσδοκία χωρίς διέξοδο.
  • Οι πρώτες βιομηχανικές μονάδες σχετίζονταν με τη μεταποίηση αγροτικών προϊόντων και παρέμειναν ως προς τα μεγέθη τους στάσιμες. (βυρσοδεψεία, αλευρόμυλοι, κλωστήρια)
  • Αιτίες της παραπάνω καθυστέρησης:
    1. η μικρή εγχώρια αγορά
    2. η πίεση των εισαγόμενων προϊόντων
    3. η έλλειψη πολυάριθμου, ειδικευμένου και φθηνού εργατικού δυναμικού
  • Γύρω στα 1870 σημειώνεται ένα βραχύβιο κύμα ίδρυσης βιομηχανικών επιχειρήσεων.
  • Στις αρχές του 20ου αιώνα ξεκινά η ανάπτυξη της βαριάς βιομηχανίας:
    1. μεταλλουργία
    2. ναυπηγική
    3. τσιμεντοβιομηχανία
  • Γενικές αιτίες καθυστέρησης της ελληνικής βιομηχανίας:
    1. έλλειψη κεφαλαίων
    2. διασπορά των υπαρχόντων σε άλλες δραστηριότητες
    3. περιορισμένη - εδαφικά και πληθυσμιακά – βάση οικονομικής εξάπλωσης
    4. έλλειψη πρώτων υλών
    5. χρόνια έλλειψη εργατικών χεριών
    6. έλλειψη γενικής και τεχνικής παιδείας
  • Αν και μετά το 1912-13 άλλαξαν κάποια δεδομένα, ωστόσο η ελληνική βιομηχανία:
1.      παρέμεινε προσηλωμένη σε δευτερεύουσες δραστηριότητες
2.      αναζητούσε διαρκώς την ενίσχυση και βοήθεια του κράτους

Β. Η ελληνική οικονομία κατά τον 19ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


7. Τα δημόσια έργα

  • Οι υποδομές του νεοσύστατου κράτους είναι πρωτόγονες.
  • Εμπόδιο στον εκσυγχρονισμό τους η έλλειψη οικονομικών πόρων.
  • Προβλήματα στην ανάληψη δημοσίων έργων μέχρι το 1870:
    1. έλλειψη ιδιωτικού ενδιαφέροντος
    2. υποτονική δραστηριότητα του κράτους.
  • Ευνοϊκοί παράγοντες για την κατασκευή οδικού δικτύου:
    1. η οικονομική ανάπτυξη
    2. οι γρήγοροι ρυθμοί αστικοποίησης
    3. η δημιουργία κεντρικών σιδηροδρομικών αξόνων
    4. η ανάπτυξη του εσωτερικού εμπορίου
  • Ανασταλτικοί παράγοντες για την κατασκευή οδικού δικτύου:
1.      μεγάλο κόστος κατασκευής σε ορεινά εδάφη
2.      «ανταγωνισμός» των θαλάσσιων συγκοινωνιών

  • Αποξηράνσεις λιμνών και ελών με σκοπό:
    1. την εξασφάλιση πλούσιας καλλιεργήσιμης γης
    2. την καταπολέμηση της ελονοσίας
  • Αποξήρανση της λίμνης Κωπαΐδας.
  • Διάνοιξη της διώρυγας της Κορίνθου.
  • Διάνοιξη του πορθμού του Ευρύπου.

Β. Η ελληνική οικονομία κατά τον 19ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


8. Το δίκτυο των σιδηροδρόμων

  • Ο σιδηρόδρομος γίνεται συνώνυμο της ανάπτυξης στην Ευρώπη το 19ο αιώνα γιατί:
    1. εξασφαλίζει τη μεταφορά μεγάλου όγκου προϊόντων με μικρό κόστος
    2. μειώνει τις αποστάσεις μεταξύ κρατών και ηπείρων
    3. εξασφαλίζει την τροφοδοσία των πόλεων
    4. τροφοδοτεί τα εργοστάσια με πρώτες ύλες
    5. τροφοδοτεί την αγορά με προϊόντα
  • Ο σιδηρόδρομος στην Ελλάδα καθυστερεί γιατί:
    1. το κράτος δεν διαθέτει τα απαραίτητα κεφάλαια
    2. οι ιδιώτες δεν θεωρούν αποδοτική μια τέτοια επένδυση
    3. οι θαλάσσιες μεταφορές λειτουργούσαν ανταγωνιστικά
  • Μέχρι το 1880 υπάρχει μόνο η γραμμή Αθήνα – Πειραιάς.
  • Ευνοϊκοί παράγοντες υλοποίησης του δικτύου:
    1. αλλαγή των δεδομένων στην οικονομία ως το 1881
    2. κατασκευή διεθνών αξόνων γύρω από τη χώρα
  • 1880 έως 1909 ολοκληρώνεται το έργο.
  • Αδυναμία του έργου είναι ότι δεν πληροί τις διεθνείς προδιαγραφές και εξυπηρετεί τοπικές ανάγκες.
  • Το κόστος κατασκευής ανέλαβαν:
    1. το κράτος μέσω δανείων
    2. οι ιδιώτες κατά 30%
  • Διακινεί κυρίως αγροτικά προϊόντα.
  • Δεν αποδίδει κέρδη.
  • Πρόσφερε σημαντικές υπηρεσίες σε καιρό πολέμων.
  • Δεν εκπλήρωσε τις προσδοκίες για εκβιομηχάνιση της χώρας.

Β. Η ελληνική οικονομία κατά τον 19ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


9. Τα εθνικά δάνεια

  • Τα δάνεια ήταν αναγκαία για το ελληνικό κράτος γιατί ξεκινούσε από το μηδέν.
  • Μέχρι το 1861 οι έλληνες πήραν:
    1. τα δάνεια του Αγώνα
    2. τα δάνεια που συνόδευαν την έλευση των Βαυαρών
  • Στα τέλη της δεκαετίας του 1880 αφού πήρε κι άλλα δάνεια η Ελλάδα όφειλε ποσά πολλαπλάσια του ετήσιου προϋπολογισμού της.
  • Τα δάνεια αυτά χρησίμευσαν για:
    1. την κάλυψη των τρεχόντων ελλειμμάτων
    2. στρατιωτικές δαπάνες σε πολέμους
    3. την αποπληρωμή παλαιών δανείων
    4. δημόσια έργα

Β. Η ελληνική οικονομία κατά τον 19ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


10. Η πτώχευση του 1893 και ο Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος

  • Το 1893 η Ελλάδα δηλώνει στους δανειστές της κατάσταση «πτώχευσης».
  • Η ήττα του 1897 από τους Τούρκους επιδεινώνει το οικονομικό αδιέξοδο.
  • Η Ελλάδα οδηγείται σε καθεστώς διεθνούς οικονομικού ελέγχου (ΔΟΕ) το 1898.
  • Εκπρόσωποι έξι δυνάμεων αναλαμβάνουν τη διαχείριση των δημόσιων εσόδων με στόχο:
    1. την καταβολή της πολεμικής αποζημίωσης στην Οθωμανική αυτοκρατορία
    2. την εξυπηρέτηση των άλλων δανείων
  • Αποτελέσματα του ΔΟΕ:
    1. αύξησε την πιστοληπτική ικανότητα του κράτους
    2. απάλλαξε τους δημοσιονομικούς μηχανισμούς από δυσλειτουργίες
  • Το 1910:
1.      τα οικονομικά του κράτους ήταν υγιή
2.      οι προϋπολογισμοί πλεονασματικοί
3.      οι οικονομικές δυνατότητες του κράτους αυξημένες

  • Όλα αυτά επέτρεψαν:
    1. τις μεταρρυθμίσεις του Βενιζέλου
    2. τη συμμετοχή στους βαλκανικούς πολέμους χωρίς οικονομικούς κραδασμούς

Η ελληνική οικονομία κατά τον 19ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


11. Το εξωελλαδικό ελληνικό κεφάλαιο

  • Κατά τον 19ο αι. οι έλληνες της διασποράς αναπτύσσουν έντονη οικονομική δραστηριότητα σε πολλά μέρη του κόσμου.
  • Μέχρι το 1870 περίπου ελάχιστοι εγκαθίστανται στη νεοσύστατη πατρίδα γιατί δεν υπάρχουν ευκαιρίες ανάπτυξης και κέρδους.
  • Λόγοι που οδήγησαν κατά τη δεκαετία του 1860 το ελληνικό κράτος προς τους ομογενείς:
    1. η αλλαγή της δυναστείας
    2. οι νέοι συνταγματικοί θεσμοί
    3. η ενσωμάτωση των Επτανήσων
    4. το τεράστιο κόστος της εμπλοκής στις κρητικές επαναστάσεις
  • Ανασταλτικοί παράγοντες της προσέγγισης:
    1. το Τανζιμάτ που έδωσε διευρυμένα δικαιώματα στους χριστιανούς της Οθωμανικής αυτοκρατορίας
    2. οι οικονομικές συνθήκες στην αυτοκρατορία ήταν ευνοϊκότερες απ’ ό,τι στο ελληνικό κράτος
  • Η προσέγγιση αρχίζει τη δεκαετία του 1870 λόγω της ευρωπαϊκής οικονομικής κρίσης.
  • Οικονομικές δραστηριότητες των ομογενών στην Ελλάδα:
    1. τοποθετήσεις χρημάτων σε αστικά ακίνητα και αγορές επίδειξης
    2. αγορά των τσιφλικιών της Θεσσαλίας
    3. εμπόριο
    4. μεταλλευτικές δραστηριότητες
    5. δημόσια έργα της τρικουπικής περιόδου
    6. δανεισμός του δημοσίου
  • Κύρια γνωρίσματα των επενδύσεών τους ήταν:
    1. ο ευκαιριακός χαρακτήρας
    2. η ρευστότητά τους
  • Στόχοι τους:
1.      η κερδοσκοπία
2.      η εξαγωγή των κερδών στο εξωτερικό

  • Λόγοι που οδήγησαν τους ομογενείς να καταφύγουν σε επενδύσεις στην Ελλάδα κατά τον 20ο αι. :
    1. το κίνημα των Νεοτούρκων
    2. οι βαλκανικοί πόλεμοι
    3. ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος
    4. η έξαρση των εθνικισμών
    5. τα πλήγματα στις οικονομικές δραστηριότητες των ξένων
    6. οι πολιτικές εξελίξεις στη Ρωσία
    7. η δημιουργία της Κεμαλικής Τουρκίας
  • Αν και το κεφάλαιο των ομογενών είχε ευκαιριακό χαρακτήρα ωστόσο:
1.      ενίσχυσε τη ρευστότητα
2.      έδωσε κάποιες λύσεις στην εύρεση κεφαλαίων
3.      βοήθησε στον εκχρηματισμό της οικονομίας

  • Το εξωελλαδικό ελληνικό κεφάλαιο προερχόταν:
    1. από τους μεγάλους κεφαλαιούχους
    2. από τα μεσοαστικά και μικροαστικά στρώματα των μεταναστών προς τις οικογένειές τους στην Ελλάδα

Γ. Οι οικονομικές εξελίξεις κατά τον 20ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


1. Το αγροτικό ζήτημα

  • Στην Ευρώπη του 19ου αι. :
    1. η βιομηχανική επανάσταση κυριαρχεί
    2. η κατοχή γης παύει σταδιακά να αποτελεί κριτήριο κοινωνικού-ταξικού κύρους
    3. καταργείται η μεγάλη έγγεια ιδιοκτησία
    4. δημιουργούνται μικρές παραγωγικές μονάδες οικογενειακού χαρακτήρα
  • Στην Ελλάδα μέχρι το 1881 δεν υπάρχουν κοινωνικές εντάσεις λόγω της έγγειας ιδιοκτησίας.
  • Τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας δημιουργούν προβλήματα γιατί οι ιδιοκτήτες τους:
    1. διατηρούν τον αναχρονιστικό θεσμό των κολίγων
    2. κερδοσκοπούν από την παραγωγή σιταριού
  • Η πρώτη απόπειρα μεταρρύθμισης γίνεται το 1907 και οδηγεί στο Κιλελέρ.
  • Το αποφασιστικό βήμα το κάνει ο Βενιζέλος το 1917 με στόχο:
    1. τη στήριξη και τον πολλαπλασιασμό των ελληνικών ιδιοκτησιών στις νεοαποκτηθείσες περιοχές
    2. την αποκατάσταση των προσφύγων
    3. την πρόληψη των κοινωνικών εντάσεων στον αγροτικό χώρο
  • Αποτέλεσμα θετικό: το καθεστώς μικροϊδιοκτησίας
  • Αποτέλεσμα αρνητικό: οι μικροκαλλιεργητές έπεφταν θύματα των εμπόρων.
  • Η κατάσταση αντιμετωπίστηκε με την ίδρυση:
    1. Αγροτικής Τράπεζας
    2. κρατικών οργανισμών παρέμβασης
    3. παραγωγικών συνεταιρισμών

Γ. Οι οικονομικές εξελίξεις κατά τον 20ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


2. Τα πρώτα βήματα του εργατικού κινήματος

  • Στα τέλη του 19ου αι. το εργατικό κίνημα στην Ελλάδα έχει πολύ μικρή επιρροή γιατί:
    1. απουσιάζουν σύγχρονες βιομηχανικές μονάδες
    2. σημαντικό ποσοστό του εργατικού δυναμικού προερχόταν από το εξωτερικό
    3. σημαντικό ποσοστό ήταν βραχύχρονης και πρόσκαιρης απασχόλησης
    4. η Μεγάλη Ιδέα παρεμπόδιζε τη διάδοση ιδεολογιών με ταξικό περιεχόμενο
  • Σημείο αναφοράς του εργατικού κινήματος η Θεσ/νίκη γιατί:
    1. διαθέτει βιομηχανικό υπόβαθρο
    2. διαθέτει κοσμοπολίτικο χαρακτήρα
  • Φεντερασιόν: εργατική οργάνωση της Θεσ/νίκης με πρωτεργάτες εβραίους σοσιαλιστές.
  • Ευνοϊκοί παράγοντες για την ανάπτυξη του εργατικού κινήματος:
    1. ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος
    2. οι πιέσεις που δέχτηκε εξαιτίας του η ελληνική κοινωνία
    3. η εμπλοκή της σε διεθνείς υποθέσεις
    4. ο αντίκτυπος της ρωσικής επανάστασης
  • Φορείς των σοσιαλιστικών ιδεών:
    1. ΓΣΕΕ
    2. ΣΕΚΕ (μετέπειτα ΚΚΕ)

Γ. Οι οικονομικές εξελίξεις κατά τον 20ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


3. Οι οικονομικές συνθήκες κατά την περίοδο 1910-1922

  • Ο βενιζελισμός επεδίωκε την ενσωμάτωση του εκτός συνόρων ελληνισμού (Μεγάλη Ιδέα) με δύο βασικές προϋποθέσεις:
    1. τον θεσμικό εκσυγχρονισμό του κράτους
    2. την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων του έθνους
  • Όλα τα παραπάνω αποτέλεσαν ισχυρά ερείσματα για τη διεκδίκηση της Μεγάλης Ελλάδας με πιθανότητες επιτυχίας  γιατί:
    1. συσπείρωσε μια πλούσια και δραστήρια αστική τάξη
    2. εξασφάλιζε τη δημιουργία ενός ισχυρού εθνικού κέντρου ώστε να συμπεριλάβει τον πλούτο των ελλήνων της ανατολικής μεσογείου
  • Η οικονομία βοηθήθηκε και από την μετανάστευση στις ΗΠΑ γιατί:
    1. εκτόνωσε τις κοινωνικές εντάσεις της σταφιδικής κρίσης
    2. ενίσχυσε την οικονομία της υπαίθρου με τα εμβάσματα
  • Οι βαλκανικοί πόλεμοι  όχι μόνο δεν κλόνισαν την ελληνική οικονομία αλλά και πρόσφεραν στη χώρα
1.      νέα και πλούσια εδάφη
2.      αύξηση του πληθυσμού

  • Το κύριο πρόβλημα μέχρι το 1922 ήταν η παρουσία ισχυρών μειονοτήτων στις νέες περιοχές.
  • Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος βρήκε έτοιμη την Ελλάδα.

Γ. Οι οικονομικές εξελίξεις κατά τον 20ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


4. Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος

  • Η οικονομικές κατακτήσεις της προηγούμενης περιόδου υπονομεύονται λόγω:
    1. του Διχασμού
    2. της διάσπασης της χώρας σε δύο κράτη
    3. του συμμαχικού αποκλεισμού
    4. των συγκρούσεων
  • Το 1917 ομαλοποιούνται τα πολιτικά πράγματα αλλά η χώρα οδηγείται σ’ έναν ιδιόμορφο δανεισμό: τα χρήματα δεν δίνονται στη χώρα, αλλά θεωρούνται ως κάλυμμα για την έκδοση χαρτονομίσματος.
  • Αυτό εξασφαλίζει τη χρηματοδότηση:
    1. του μακεδονικού μετώπου
    2. της ουκρανικής εκστρατείας
    3. την πρώτη φάση της εμπλοκής στην Μ. Ασία
  • 1920: Ο Βενιζέλος χάνει τις εκλογές κι αυτό εντείνει το οικονομικό αδιέξοδο καθώς:
    1. οι σύμμαχοι αποσύρουν την κάλυψη του χαρτονομίσματος
    2. ο κρατικός προϋπολογισμός από το 1918 κλείνει με παθητικό
    3. η μικρασιατική εκστρατεία γίνεται όλο και πιο δαπανηρή
  • Προσωρινή λύση: η διχοτόμηση της δραχμής, δηλαδή υποχρεωτικός εσωτερικός δανεισμός.


Γ. Οι οικονομικές εξελίξεις κατά τον 20 αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


5. Η οικονομική ζωή κατά την περίοδο 1922-1936

  • Το προσφυγικό κύμα της μικρασιατικής καταστροφής ανέτρεψε τα δεδομένα της κοινωνίας και της οικονομίας.
  • Οι κρατικές παρεμβάσεις είναι αναγκαίες και επείγουσες καθώς:
    1. διαφορετικά θα επερχόταν ολοκληρωτική καταστροφή
    2. οι θάνατοι από αρρώστιες είχαν πολλαπλασιαστεί
  • Προβλήματα της περιόδου:
    1. πολιτική αστάθεια
    2. τα μίση του διχασμού
    3. η ανακήρυξη της δημοκρατίας
    4. οι επεμβάσεις του στρατού
    5. οι απόπειρες πραξικοπημάτων
  • Ωστόσο ο κρατικός μηχανισμός αποδείχτηκε μάλλον επαρκής γιατί:
    1. αξιοποίησε με τον καλύτερο τρόπο τις μουσουλμανικές περιουσίες
    2. χρησιμοποίησε αποτελεσματικά την εξωτερική βοήθεια

Γ. Οι οικονομικές εξελίξεις κατά τον 20ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


6. Η ελληνική οικονομία κατά την περίοδο του μεσοπολέμου

  • Τα πλεονεκτήματα της Ελλάδας για μια θετική οικονομική πορεία:
    1. είχε ομογενοποιηθεί εθνικά
    2. είχε ολοκληρώσει την αγροτική μεταρρύθμιση
    3. είχε προωθήσει την αστικοποίησή της
    4. είχε υιοθετήσει αναπτυξιακές πολιτικές
    5. είχε συγκεντρώσει στο εσωτερικό της έλληνες της διασποράς
    6. διέθετε τους πρόσφυγες με δικές τους γνώσεις, πολιτισμό και επιθυμία για εργασία

Γ. Οι οικονομικές εξελίξεις κατά τον 20ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


7. Οι μεγάλες επενδύσεις

  • Οι νέες ανάγκες οδήγησαν σε σημαντικές επενδύσεις στις υποδομές της χώρας:
    1. Ύδρευση: η ΟΥΛΕΝ κατασκεύασε το φράγμα και τη λίμνη του Μαραθώνα
    2. Ηλεκτρισμός: η ΠΑΟΥΕΡ α) αναλαμβάνει την παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος β) δημιουργεί ένα δίκτυο αστικών συγκοινωνιών
    3. Τηλεφωνικό δίκτυο
    4. Δρόμοι
    5. Διευθέτηση χειμάρρων
    6. Εγγειοβελτιωτικά έργα

Γ. Οι οικονομικές εξελίξεις κατά τον 20ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


8. Η Τράπεζα της Ελλάδος

  • Αφορμή ίδρυσης της Τράπεζας της Ελλάδος ήταν η αίτηση δανείου από την Κοινωνία των Εθνών.
  • Σκοποί της Τράπεζας ήταν:
    1. η διαχείριση των χρεών
    2. η έκδοση χαρτονομίσματος
    3. η ενιαία εφαρμογή της κυβερνητικής οικονομικής πολιτικής
  • Ιδρύεται το Μάιο του 1927 και λειτουργεί από το 1928.
  • Αποτελέσματα νομισματικά:
    1. σταθερές ισοτιμίες της δραχμής με ξένα νομίσματα
    2. έκδοση χαρτονομίσματος με στήριξη σε αποθέματα χρυσού και συναλλάγματος
    3. εξασφάλισε τη μετατρεψιμότητα του εθνικού νομίσματος σε χρυσό
  • Αποτελέσματα για την οικονομία του κράτους:
    1. οικονομική ευφορία
    2. βελτίωση της πιστοληπτικής ικανότητας του κράτους
    3. εισροή συναλλάγματος
    4. επενδύσεις
  • Πολιτικό αποτέλεσμα: επέτρεψε τις θεσμικές και οικονομικές πρωτοβουλίες του Βενιζέλου.
  • 1932: έρχεται η κρίση.

Γ. Οι οικονομικές εξελίξεις κατά τον 20ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...


 9. Η κρίση του 1932

  • Η Ελλάδα περνάει φάση «ευημερίας» μέχρι το 1932 όταν η διεθνής κρίση αρχίζει να την επηρεάζει.
  • Συμπτώματα της κρίσης:
    1. εξάντληση των αποθεμάτων σε χρυσό και συνάλλαγμα
    2. αναστολή της μετατρεψιμότητας του εθνικού νομίσματος
    3. αναστολή εξυπηρέτησης των εξωτερικών δανείων
  • Οικονομικές επιπτώσεις της κρίσης:
    1. κρατικός παρεμβατισμός
    2. πολιτική προστατευτισμού
    3. κλειστή οικονομία
    4. «κλήριγκ» για το εξωτερικό εμπόριο
  • Πολιτικές επιπτώσεις της κρίσης:
1.      ανάδειξη συγκεντρωτικών κρατών
2.      ανάδειξη ολοκληρωτικών καθεστώτων στην Ευρώπη
3.      δικτατορία Μεταξά στην Ελλάδα

Β. Χειραφέτηση και Αναμόρφωση (1844-1880): διάγραμμα της ενότητας...


 1. Το σύνταγμα του 1844

  • Με την επανάσταση της 3ης του Σεπτέμβρη του 1843 τα τρία κόμματα άρχισαν να παίζουν πιο ενεργό ρόλο στην πολιτκή ζωή και τάχθηκαν υπέρ του συντάγματος με κύριο στόχο τον περιορισμό των εξουσιών του βασιλιά.
  • Οι ηγέτες αυτών των κομμάτων μπόρεσαν:
    1. να αποφύγουν τις ακραίες θέσεις
    2. να επιβληθούν στις ριζοσπαστικές ομάδες των κομμάτων τους
    3. να πάρουν από κοινού αποφάσεις για τις συνταγματικές ρυθμίσεις
  • Ως θεμελιώδη συνταγματικά δικαιώματα κατοχυρώθηκαν:
    1. η ισότητα απέναντι στο νόμο
    2. η απαγόρευση της δουλείας
    3. το απαραβίαστο του οικογενειακού ασύλου
    4. η ελευθερία γνώμης και τύπου
    5. η προστασία της ιδιοκτησίας
    6. η δωρεάν εκπαίδευση
  • Αδυναμία του συντάγματος: δεν κατοχύρωσε το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι.
  • Βασιλικές εξουσίες:
1.      η συμμετοχή του βασιλιά στην άσκηση της νομοθετικής εξουσίας
2.      η αρχηγία του κράτους
3.      η αρχηγία του στρατού

  • Πολιτικά δικαιώματα:
    1. καθολική ψηφοφορία για τους άνδρες
    2. δυνατότητα θετικής ψήφου σε υποψηφίους ακόμα και διαφορετικών συνδυασμών
    3. θεσμοθέτηση Βουλής και Γερουσίας
  • Αποτελέσματα:
    1. ανοίχτηκε ευρύς δρόμος για συμμετοχή των πολιτών και των κομμάτων στο δημόσιο βίο
    2. ρίζωσε ο κοινοβουλευτισμός στην Ελλάδα